𝗦𝗔𝗠𝗔𝗙𝗔𝗟𝗞𝗨 𝗪𝗨𝗫𝗨𝗨 𝗞𝗢𝗥 𝗨 𝗤𝗔𝗔𝗗𝗔𝗔 𝗖𝗔𝗔𝗙𝗜𝗠𝗔𝗔𝗗𝗞𝗔 𝗠𝗔𝗦𝗞𝗔𝗫𝗗𝗔 & 𝗝𝗜𝗥𝗞𝗔

“maalin maalmaha ka mid eh baan qof wax ku sadaqaystay, dabadeedna waan iska ooyay, miskiinkii aan wax ku sadaqaysanayay baa si naxariis leh ii soo eegay, wuxuuna  iweydiiyey ducadaan jeclaan lahaa inaan alle ka baryo, markaas baan ka codsaday inuu iigu duceeyo alle inuu kabo niyadayda jaban, dhab ahaantii miskiinkaasi isagaa wax isiiyay ee anigu waxba ma siin!”

Ruqiya Cabdilcadim qaabkaas waxbixinta eh bay ku dhaqaaqday si ay u ga soo kabato murugadii iyo niyadjabkii hayay; waxay ahayd gabadh da’da yar oo la il daran istareska kadeedka kadib yimaada (Post-traumatic stress disorder) in ka badan saddex bilood, waxayna martay qaab daawayn oo Saykoolaji eh, iyadoo daawayntaas u socoto bay go'aansatay inay isku daydo waddo ka duwan daawaynta caadiga eh, waxayna ku dhaqaaqday dhanka samafalka, waqti kooban bay ku dareentay isbadal togan.

Ruqiyo iyadoo hadalka siiwadata waxay tiri: “saaxiibteyda baa iigu dhiirigalisay samafalka iyo sadaqaynta oo ii sheegtay sida ay uga soo kabatay xaalad dhimir eh oo ay ku jirtay iyo sida uu samafalku ugu reebay qalbigeeda saamayn wanaagsan iyadoo oo waxbixinta markii danbe joogtaysay. kadib, waxaan bilaabay inaan raaco dhaqankeeda, mar kasta oo aan sameeyo camal wanaagsan waxaa jirkayga saaqaya nafis iyo raynrayn, waxaana indhaha la raaca wejiga qofkaan caawinayo anigoo u mahadcelinayo, waxaan ogaaday inay dhab ahaantii isagu/iyadu i caawinayso, anigu se ahayn caawiyaha”

Maxaa dhacaya marka aynu samayno camal wanaagsan? ma waxaa jira isbeddello jirka iyo maskaxda eh, mise innagaa nafta moodsiinayna inaan qabannay hawl wanaagsan oo sidaas darteed baan dareemnaa farxad?! Sida cilmibaarisyadu sheegayaan waxaa jira isbeddello la xidhiidha samafalka iyo jidhka, maskaxda, iyo nafta qofka sameeya, waxaana ka mid eh:

1- Xanuun yarayn:

Daraasad la daabacay 2017, koox cilmibaarayaal ah ayaa ogaaday in waxsiinta iyo doorbididda dadka kale –  taas oo ay ku qeexeen caawinta dadk iyada oo aan laga sugaynin abaal –  ay ka qaybqaadato yaraynta xanuunka; cilmibaarayaashu waxay ogaadeen in dadka qaba xanuunada daba-dheeraada inay hagaagtay xaaladooda oo ay dareemeen xanuun yar, ka dib markii ay si tabaruc ah u qabteen hawlo samofal eh.

2- Yareenta khatarta dhiigkarka:

Afar saacadood todobaadkii haddii ugu talogashi howlo samafal, waxay hoos u dhigee cadaadiska dhiigga 40% muddo afar sano gudahood, cilmibaaris 2013 lagu sameeyay mutadawiciin da'doodu ka weyn tahay 50 sano ayaa shaaca ka qaaday natiijadaas.

3- Yareenta walbahaarka iyo daalka:

Barfesooradda ku xeeldheer cilmiga saykoolajiga ee la dhaho Liz Dunn oo xiiseysa xiriirka ka dhexeeya lacagta iyo farxadda ayaa sameysay tijaabo fudud, waxayna ku ogaatay inuu jiro xidhiidh ka dhexeeya deeqsinimada iyo caafimaadka jirka. Tijaabada ay sameysay marka la soo kobo; waxay $10 siisay dadkii tijaabada lagu sameenaayay waxayna kala dooransiisay inay lacagta wada qaataan ama kis inay ku deeqaan.

Natiijada ka soo baxday daraasaddani waxay la jaanqaadaysay daraasadihii hore, taas oo caddaynaysa markastoo dadku lacag ku deeqaan inay dareemayaan farxad, taa cagsigeedana waa sax oo markastoo dadku lacagta bakhiilaan waxay dareemayaan wajigabax (niyadjab) taasina waxay sare u qaadee heerarka korostaroolka – cortisol –  ee jirka, sare u kaca karastaroolkuna wuxuu sababay daal iyo jiro. Liz Dunn oo xoojinaysa natiijada cilmibaaristeeda ayaa tiri: “hab-dhaqanka qofku wuxuu la xiriiraa caafimaadkiisa, ka qayb-qaadashada shaqooyinka samafalka waxay sababaan cumri dheeri, sirtuna waa korostaroolka”

4- Kordhinta farxadda iyo raaxada:

Hawlaha samafalka inay horseedaan farxad waa arin la wada ogyahay, laakin Sonja Lyubo Mirsky oo ah borfesoorad saykoolaji oo bare ka eh Jaamacadda kalifoorniya, in ka badan 20 sano baaritaano ku waday farxadda, waxay baaris ku gaartay hawlaha samafalka oo todobaadkiiba mar la sameeyo inay kor u qaado dareenka farxadda iyo baraaraha.

5- Yareenta murugada iyo niyadjabka

"Dareenka murugada wuxuu iga tagaa markasta oo aan lacag sadaqaysto, ma iloobo maalin aan soo iibsaday kiilo hilib ah oo aan rabay inaan karsado, laakiin waxaan jidka ku arkay islaan sabool ah oo  agfadhida wiilkeeda naafada eh, anigoo laba-labayn baan siiyay hilibkii aan ku soo iibsaday lacagtii u dambaysay biilka, waxaa se naftayda ku qanciyay in hilib nagu filan cunay bishaas, naguna filantahay kis yaroo oo misir eh ama ukun iska shiilano” sidaasi waxaa tiri  Aamina Cabdilwaaxid,  oo dhakhtarka saykoolaji ka socda SASA POST ka daawaynayay niyadjab.

Aamino hadalka sii wada waxay tiri: “ma jiro wax ka weyn dareenkaas qotada dheer ee farxadda iyo reynreyn ah ee aan dareemay, ilaa aan maalintii xigtay hurdada ka kacay anigoo oohintii toddobaadyo waday joojiyay. Runtii, waxay ahayd habeenkii u horreey oo si fiican u seexdo, waxaana soo toosay iyada oo wax oohin eh ihayn.” Hadalka aamina waxaa taageeraya daraasad ku saabsan saamaynta togan ee samafalku uu ku leeyahay niyadjabka, iyo kor u qaadista heerka qanacsanaanta nolosha.

Laakin, sidee buu camalka wanaagsan inoo caawinayaa?

Waa run in cilmibaarisyo saynis ah ay hore u muujiyeen saamaynta muddada dheer iyo muddada gaaban ee shaqada samafalku leedahay, laakiin macluumaadkan ku jira daraasad la daabacay Diisambar 2019 waxay isku daydey inay hesho habka (mechanism) ay tani u dhacdo. Intii lagu guda jiray daraasaddan oo ay ka qaybgaleen 278 qof, waxay ogaadeen cilmibaarayaashu in kuwa ku deeqay dhiigooda ka dib dhulgariir dhacay inay dareemeen xanuun yar marka loo eego koox sameeyay baaritaanka caadiga ah ee dhiigga, inkastoo sirinjada loo isticmaalay mutadawiciinta ay af weyneyd!

Intaa kaliya maaha, waxa tijaabo kale lagu sameeyay laba kooxood oo kooxi tahay mutadawiciin (volunteer) caawiya caruurta iyo koox dad caadi eh, labada kooxba waxa lugu furay hawo qabow eh: kooxdii mutadawiciinta waxqabow kama sheegan!

Dareenka farxadda kuma yimaado kaliya xanuunka oo la joojiyo, sidoo kale wuxuu ku yimaadaa falgalada kiimikada ee ka dhaca gudaha maskaxda, waxaa arrintaasi caddaysay daraasad lagu sameeyay saameynta shaqada wanaagsan iyo saameynta togan ay ku leedahay samafalaha iyo dareenkiisa "farxadda", markasta oo samafal sameysid waxa firfircoonaanaya maskaxda meelo ka mid eh.

Qofka bilaaba samafalka ma ahaanayo sidiisii hore; Waxay la mid tahay gelitaanka goob aanu qofku mar kale awood u lahayn inuu ka soo baxo, sida lagu sheegay daraasad lagu daabacay wargeyska saykoolajiga ee la dhaho Psychological Science, cilmibaarayaasha Adam Grant iyo Jane Dutton waxay rabeen inay fahmaan ku-fakridda samafalka sida ay u saameyso dhaqanka, waxay ogaadeen in caawinta, waxbixinta, tabarucnimada iyo falalka kale ee la doonayo in lagu caawiyo dadka kale inay door muhiim ah ka ciyaaraan ilaalinta caafimaadka, horumarinta waxbarashada, la dagaallanka faqriga iyo gaajada, iyo bixinta gargaarka musiibooyinka, laakiin tan ugu muhiimsan ku fakiridda waxbixinta waa qalab awood leh oo kugu dhiirigalinaya caawinta iyo samafalka. Markastoo ku fakirno samafal waa markastoo samafal badan sameyno.

 

Qormada Asalka eh: التعافي بالأعمال التطوعية: هكذا يساعد فعل الخير في تحسين الصحة النفسية والجسدية

Qoraa: Rixaab Lu’ay

Website: www.sasapost.com

Tarjume: Abdurisaq A. Abdullah